پرتو مساعى آن رادمرد خيّر يگانه كه خدايش از من جزاى خير دهاد و عمر طولانى و سعادت جاودانى و كامرانى اين جهانى و آن جهانى عنايت كناد روزگارى نسبة آسوده مىگذرانم تا بعد خداوند چه پيش بياورد و چيزى كه بيشتر بر خجلت و انفعال من مىافزايد اينست كه براى تلافى آن‌همه احسان و مهربانى هيچ وسيله‌اى جز اظهار شكر خشك خالى زبانى در خود سراغ ندارم . در اين مدت اقامت ثانوى خود در پاريس مجددا با يكى دو نفر از مستشرقين فرانسه آشنائى پيدا كردم يكى مسيو كازانوا « 36 » كه متخصص در عربى است در تاريخ و جغرافياى بلاد اسلام - بخصوص مصر - و مذاهب و فرق مختلفهء اسلام و مسكوكات دول اسلامى تتبع كامل نموده و تأليفات نفيسى در اين مواضيع دارد و مخصوصا بعضى از مسائل مجهولهء بسيار دلكش را تعقيب كرده و با دقت زياد و موشكافى كه از خصائص اوست حلّ آنها را تا اندازه‌اى به دست آورده است ، مثلا رساله‌اى تأليف نموده در خصوص الف ليله و ليله و روايات مختلفه آن و اماكن جغرافيائى كه در سفرنامهء سندباد بحرى اسم برده شده است كه اگر چه اصل حكايت واضح است افسانه است ولى روابط تجارتى و بحرپيمائى تجّار عرب و ايرانى بصره و نواحى خليج فارس را با هندوستان و جزاير بحر هند در قرن دوم و سوم هجرى مىرساند و آن اماكن كه در آن سفرنامه اسم برده شده است هيچ‌كدام جعلى و افسانه نيست بلكه همه درست و اسماء حقيقى بلاد جزاير بحر هند است كه فقط اسماء آنها اغلب حالا عوض شده است . ديگر مسيو گابريل فران « 37 » مدير « ژورنال آزياتيك » - روزنامهء آسيائى - كه پيرمرد محترمى است متخصص در جغرافياى جزيرة العرب و بحر هند و روابط تجّار و ملاحين ايرانى و عرب با بنادر خليج فارس و جزاير بحر هند و سوماترا و جاوه و آن نواحى است و تأليفات و مقالات زياد در اين مسائل نموده است . در اين مدت اقامت ثانوى خود در پاريس با آقاى ميرزا عباس خان اقبال آشتيانى مقيم طهران از فضلا و ادباى جوان ايران آشنائى غايبانه و روابط كتبى پيدا كردم آقاى اقبال با تبحر شرقى طريقهء انتقادى و تدقيق غربى را جمع دارد و با يك پشت كار ملال‌ناپذيرى توأم با حرارت و شور جوانى در احياى آثار ادبى صنا ديد عجم مىكوشد . ديگر از فضلائى كه درين سفر به خدمتشان رسيدم ولى بدبختانه به‌واسطهء كوتاهى

--> ( 36 ) . Peul Casanova در عشره رمضان 1334 ( دههء آخر مارس 1926 ) در مصر وفات يافت . ( 37 ) . Gabriel Ferand